Quaky

"Cosciënza di sonns - scolines ladines"
QUAKY

 

Presentaziun

ai 17 de setëmber ales 17.00 tla »Saliëta« - Urtijëi

 

Introduziun | Einführung | Introduzione

Hannelore Insam
Direturia| Direktorin | Direttrice

Florian Mussner
Assessur | Landesrat | Assessore

Roland Verra
Intendënt | Schulamtsleiter | Intendente

Presentaziun | Präsentation | Presentazione

»Quaky«

Sabine Hofer | Veronica Rubatscher
Coordinamënt dl proiet | Koordination des Projektes | Coordinamento del progetto

Moderaziun | Moderation | Moderazione

Edith Ploner
Ispeturia dles scolines | Kindergarteninspektorin | Ispettrice Scuola dell’Infanzia

Bufet

Download: Invit

 

Tl’eté dai 3 ai 6 agn vëgnel metü tröpes fondamëntes por l’aprendimënt y le raport cun l’imparè che restarà spo inant. Le prozès dl’alfabetisaziun mët man cotan denant che an toles tla man la pëna da scrì. Tó en tòć chësc prozès te sü singui vari é de gran importanza por capì dantadöt les dificoltês che po saltè fora sön chësc tru. La inrescida tl ćiamp dl’alfabetisaziun nes desmostra de plü fases che mët man aladô dla prof.a Lerida Cisotto dl’Université de Padua cun le mostrè valch cun le dëit (gesto ostensivo) cun ca. 18 mëisc de vita. Scemplifican podunse dì che n ater vare é chël de reconësce les figöres. Inće la scritöra à impröma la funziun de na figöra da copié, impormò plü tert röion a capì che n sonn taca adöm cun na lëtra. Propi te chësta fasa se tàchel ite le proiet Quaky cun so material adatè da ciafé »cosciënza di sonns«. Al é pordërt na fasa naturala te chësta eté, mo sce ara vëgn pitada cun na strotöra vëgnel alisiré y ausé le prozès de coscientisaziun di sonns. Le proiet é strotoré te scalins desvalis che vëgn un indolater. Ara se trata da d'ascutè sö y aldì fora, da desfarenzié, confrontè, pronunzié y da lié adöm döt te n prozès de aprendimënt por l’avëi dedô a desposiziun, canche al ti corespogn ai sonns n sëgn o na lëtra.

La scolina se tol dant te sü fins da promöie les competënzes globales di mituns y dles mitans aladô dl’eté y dles capazitês individuales. Ciafè de plü cosciënza sön i prozesc d'aprendimënt tres le material metü a desposiziun tla scatora de Quaky dëida les educadësses instësses capì sön ći scalin che vigni möt y vigni möta é y odëi dedô i vari che al o ara fej.

N bel giulan ti val porchël a döt le team che à laurè por la ­realisaziun de chësc proiet sön inćiaria dl »Ćiamp Inovaziun y Consulënza« y ales 4 scolines che à porvè fora y insciö validé le material tl ann de scolina 2013/14. N rengraziamënt ti va ales coordinadësses dl proiet ­Sabine Hofer y Veronica Rubatscher y a Christine Walpoth che à realisé i bi dessëgns. Mia audanza é chëra che le material vëgnes adorè cun ligrëza da dötes les educadësses tl’educaziun linguistica di 3 lingac che vëgn proponüs te nostes scolines y che al vais a bëgn di pici che ciafa insciö n aiüt plajor implü por i vari te so svilup linguistich y cultural.

Dr.a Edith Ploner
Ispeturia dles scolines

Articul fora dla Usc di Ladins, 12 de setëmber 2014

Le prozès de alfabetisaziun dl möt/dla möta ne mët nia impormò man te pröma elementara. Al inzescü, le möt/la möta röia a scora cun preconescënzes y competënzes de basa che é determinantes por che al/ara pois imparè da lì y da scrì cun suzès. La „cosciënza di sonns“ é na abilité fondamentala por smendrì les dificoltês che po saltè fora sön chësc tru. Avëi „cosciënza di sonns“ ô dì avëi la capazité da avisé l’atenziun sön i aspeć formai dl lingaz baié y ester bugn da perzepì i elemënć fonetics dla strotöra dl lingaz. La „cosciënza di sonns“ à da nen fà cun l’aldì fora les rimes, les parores sciöche elemënć de na frasa, les silbes sciöche perts de na parora y bel dainultima i singui sonns de na parora. Chësta é na capazité che davagna na gran importanza, canche le möt/la möta mëss trasformè i sonns te sëgns, chël ô dì canche al/ara mët man da scrì ći al/ara alda. Porchël se tràtera da imparè da d’ascutè sö y aldì fora, da desfarenzié, confrontè, pronunzié y da lié adöm döt te n prozès de aprendimënt por l’avëi dedô a desposiziun, canche al ti corespogn ai sonns n sëgn o na lëtra.
Ti ultims vint’agn àn podü desmostrè tres inrescides empiriches che i mituns/les mitans svilupëia la capazité da aldì fora elemënć fonetics dl lingaz a na manira intuitiva, naturala, bele denanche imparè le lingaz scrit. Les analises scientifiches à inće desmostrè che chësc prozès de coscientisaziun di sonns po gnì alisiré y ausé, sce al vëgn pité regolarmënter, cun na certa strotöra, jüć y eserzizi. Les probabilitês che le möt impares da scrì zënza de gran dificoltês, é te chësc caje tröp plü granes. Al paia porchël la mëia da mëte man le plü adora che ara va, bele te na eté prescolara, da osservè le svilup y sostignì aladô chës perts dla cosciënza di sonns che se svilupëia zënza la conescënza dl lingaz scrit. Propi te chësta fasa se tàchel ite le proiet »Quaky« cun so material adatè da ciafè »cosciënza di sonns«.

I mirić dl grup de laûr

Le grup de laûr dl Departimënt Educaziun y Cultura Ladina, formè dal intendënt dles scores ladines Roland Verra, dal’ispeturia dles scolines ladines Edith Ploner, dala coordinadëssa dles scolines Ingrid Mussner, dai colaboradûs dl Ćiamp Inovaziun y Consulënza dl Departimënt Educaziun y Cultura Ladina Claudia Rubatscher y Felix Ploner y dales coordinadësses dl proiet Sabine Hofer y Veronica Rubatscher, s’à porchël dè jö cun la proietaziun de n program de eserzitaziun por le „svilup dla cosciënza di sonns“, realisé sön mosöra por la realté plurilinguala dla scora ladina.

La presentaziun ai 17 de setëmber a Urtijëi

Le resultat é le cufer de materiai „Quaky“ che mët śëgn les educadësses dla scolina tla condiziun da podëi ti trasmëte te na manira plajora ai mituns y ales mitans na comprenjiun fondamentala dla strotöra dl lingaz, y chësc te trëi lingac. Tl ann de scolina 2013/14 à 4 scolines bele porvè fora y insciö validé chësc material, che gnarà presentè ai 17 de setëmber, dales 17.00, tla scolina Saliëta a Urtijëi.
Tla scatora „Quaky“ él da ciafè n manual cun na introduziun tla teoria dla promoziun di lingac tla scolina y na racoiüda de „jüć por le svilup dla cosciënza di sonns“, 308 chertes cun dessëgns da corusc realisà dala ilustradëssa Christine Walpoth, y n arosch de plisc, che à inom Quaky, da adorè sciöche popa di lingac. La ligna grafica é de Felix Ploner y le cufer vëgn dè fora da Inovazion y Consulënza.

I fazorì da plü corusc: vignun baia n ater lingaz

Cun l’arosch che à n fazorel cöce vëgnel baié todësch, le fazorel ghel indichëia che al vëgn baié talian, y l’arosch cun le fazorel vërt baia ma ladin. L’inom „Quaky“ y la dezijiun da tó n arosch sciöche acompagnadù tres döt le program é le früt dl rajonamënt che i arosć é sta les prömes creatöres de nosc planët che à svilupé sonns. Le program de eserzitaziun é strotoré te 6 scalins desvalis che vëgn un indolater y é regolè da n plann de laûr bindebò datailè. I jüć y les eserzitaziuns vëgn pità tl’ultim ann de scolina ai mituns de 5 - 6 agn, trëi iadi al’edema, por 15 menüć al iade. Determinant él che al vëgnes adorè te vigni unité dl program düć trëi i lingac.
L’ audanza é chëra che le material vëgnes adorè cun ligrëza da dötes les educadësses tl’educaziun linguistica di 3 lingac che vëgn proponüs te nostes scolines y che al vais a bëgn di pici che ciafa insciö n aiüt plajor implü por i vari te so svilup linguistich y cultural. Plü informaziun é da ciafè sön le sît pedagogich.it

 

Cuntać